Τοποθεσία

H Αμφίπολη βρίσκεται πολύ κοντά στις εκβολές του ποταμού Στρυμόνα. Ο ποταμός περιβάλλει από βόρεια, δυτικά και νότια την πόλη που αναπτύσσεται πάνω σε σύμπλεγμα λόφων, οι οποίοι αποτελούν τους νοτιοδυτικούς πρόποδες του όρους Παγγαίου. Βόρεια της πόλης βρισκόταν οι εκτάσεις του κάμπου των Σερρών, ενώ νότιο όριο της περιοχής της Αμφίπολης αποτελεί ο Στρυμονικός κόλπος.

Ο χώρος της Αμφίπολης ήταν ευθύς εξαρχής μία κομβική γεωγραφικά και στρατηγικά θέση. Γύρω από τον λόφο κάτοικοι θρακικής καταγωγής είχαν εγκατασταθεί σε μικρούς οικισμούς κατά τα αρχαϊκά χρόνια. Άποικοι από το νησί της Άνδρου είχαν ιδρύσει κοντά στις εκβολές του Στρυμόνα και πάνω στη θάλασσα από τον 7ο αι. π.Χ., την Άργιλο, ένα εμπορικό λιμάνι στον χώρο που συνέδεε τη Χαλκιδική με τα εύφορα παράλια στα ανατολικά της. Αλλά και οι κάτοικοι από το απέναντι νησί της Θάσου, παλιοί άποικοι από την Πάρο του 7ου αι. π.Χ., είχαν ιδρύσει εμπορικούς οικισμούς στην ακτή απέναντι από το νησί τους, τη θασιακή περαία. Τα βουνά της Χαλκιδικής είχαν να προμηθεύσουν μεταλλεύματα και ναυπηγήσιμη ξυλεία, το Παγγαίο με τη γύρω περιοχή του και πολύτιμα μέταλλα. Η γη ήταν εύφορη, στα παράλια της φημισμένος ήταν ο βιβλίνος οίνος.

Το 437 π.Χ. ιδρύθηκε η Αμφίπολη από τον Αθηναίο στρατηγό Άγνωνα. Το όνομά της το οφείλει στον ποταμό που αμφι-ρέει και την περιτριγυρίζει. Η εγκατάσταση Αθηναίων με την ταυτόχρονη εκτεταμένη οχύρωση της πόλης σε μια περίμετρο τειχών μήκους 7,5 χλμ., πολύ πέραν των ορίων της ακρόπολης, έδωσε το στίγμα μιας πόλης που επιζητούσε τον έλεγχο της περιοχής. Η αθηναϊκή κυριαρχία κράτησε όμως μόνον δώδεκα χρόνια. Οι κάτοικοι, μείγμα Αθηναίων αποίκων και γηγενών, με τη βοήθεια των Σπαρτιατών κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου, απέκτησαν την ανεξαρτησία τους. Η συμμετοχή του Θουκυδίδη με την ιδιότητα του στρατηγού του αθηναϊκού στρατού και η αποτυχία του να αποτρέψει την αποσκίρτηση της Αμφίπολης στην περίφημη μάχη της Αμφίπολης το 422 π.Χ. ήταν αφορμή για την αυτοεξορία του στα οικογενειακά αγροκτήματα στην ευρύτερη περιοχή της Σκαπτής Ύλης, με αποτέλεσμα να γράψει την περίφημη Ιστορία του.

Ο Φίλιππος Β΄ ήταν αυτός που κατάφερε να προσαρτήσει την περιοχή στο μακεδονικό βασίλειο το 358 π.Χ., όταν διεκδίκησε με επιτυχία την εκμετάλλευση όλων των πλουτοπαραγωγικών πηγών των γύρω βουνών, ιδίως μάλιστα για την κοπή των αργυρών νομισμάτων του. Ο γιος του Αλέξανδρος συγκέντρωσε εκεί το στράτευμα του προτού ξεκινήσει για την Ανατολή το 336 π.Χ., και στη συνέχεια  η Αμφίπολη ήταν αναμφισβήτητα ένα μεγάλο αστικό κέντρο, με το λιμάνι της διαχρονικά το δεύτερο μεγαλύτερο στη Μακεδονία. Ο προτελευταίος βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος Ε’ έζησε αρκετά χρόνια και μάλιστα πέθανε εκεί το 179 π.Χ.

Από τότε έως και το τέλος των ρωμαϊκών χρόνων, η Αμφίπολη  ήταν πρωτεύουσα διοικητικής ενότητας στη Μακεδονία (πρώτη μερίδα). Ο Αύγουστος ευεργετεί την πόλη για άγνωστο, ακόμα, λόγο, και τιμάται ως ευεργέτης με ανέγερση ενός, τουλάχιστον, ανδριάντα. Στα μεταγενέστερα χριστιανικά χρόνια η έδρα επισκόπου έδωσε το στίγμα ενός θρησκευτικού, τουλάχιστον, κέντρου με την ανοικοδόμηση τεσσάρων βασιλικών και ενός περίκεντρου κτηρίου.